رویداد امروز: در روزگاری که مسائل توسعه پایدار، امنیت اقتصادی و انسجام اجتماعی در جوامع معاصر اهمیت روزافزونی یافته، بازخوانی تجربه تاریخی ایران نشان میدهد، بهرهبرداری خردمندانه از ظرفیتهای دریایی، نه تنها به رشد اقتصادی و اشتغال، بلکه به تقویت فرهنگ، هنر و هویت جمعی نیز انجامیده است.
به گزارش ایرنا، ایران، با سواحل گسترده و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، در طول تاریخ نشان داده که مناطق ساحلی میتوانند هابهای تبادل اقتصادی، فرهنگی و علمی باشند؛ اما غفلت از این ظرفیتها، همواره مانع تحقق توسعه پایدار و همهجانبه کشور بوده است.
سحر نداییطوسی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی به تشریح اهمیت نقش دریا و سواحل در اقتصاد، فرهنگ و امنیت ملی پرداخت. او گفت: تاریخ ایران نشان میدهد که هرگاه دریا و سواحل کشور مورد بهرهبرداری خردمندانه قرار گرفته، رشد اقتصادی و فرهنگی افزایش یافته است، اما سیاستهای کوتاهمدت و تمرکز بر الگوی خشکیمحور، بسیاری از ظرفیتها را مغفول گذاشته است.
نداییطوسی افزود: دریا نه تنها یک مسیر اقتصادی ، بلکه بستر فرهنگی، علمی و تمدنی است. توجه به این ظرفیتها میتواند جریانهای دانش، تجارت و سرمایه انسانی را تقویت کند و به کاهش نابرابریهای منطقهای کمک کند.
او تأکید کرد که نگاه تاریخی به توسعه ایران نشان میدهد مناطق ساحلی، بهویژه خلیج فارس و دریای عمان، در گذشته هابهای تجاری و فرهنگی بودهاند، اما امروزه بسیاری از فرصتها مغفول مانده است. بر اساس سخنان او، بازگرداندن این ظرفیتها ، نیازمند سیاستگذاری بلندمدت، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت فعال جامعه محلی است.
نداییطوسی ادامه داد: سواحل جنوب ایران، از جمله هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان، علاوه بر مزیتهای اقتصادی، مرکز تبادلات فرهنگی و تمدنی در طول تاریخ بودهاند. او افزود: این مناطق، مسیر عبور کاروانها و کشتیهای تجاری از هند، شرق آفریقا و شبهجزیره عربستان به قلب ایران بودند و تبادلات فرهنگی و اقتصادی فراوانی در آنها رخ داده است
او گفت: متأسفانه امروز این ظرفیتها مغفول مانده و شاخصهای آموزشی، بهداشتی و اقتصادی سواحل پایینتر از میانگین کشور است. اگر سیاستگذاران کشور نگاه درازمدت به توسعه دریا محور داشته باشند، میتوانند این مناطق را از فقر و محرومیت خارج کرده و از ظرفیت تاریخی و فرهنگی آن بهرهمند شوند.
نداییطوسی تأکید کرد که سرمایه انسانی، یکی از مهمترین منابع توسعه است و بدون افزایش دسترسی به آموزش و فرصتهای شغلی در مناطق ساحلی، هیچ برنامه توسعه اقتصادی پایدار نخواهد بود. او گفت: توجه به فرهنگ محلی و ظرفیتهای انسانی مناطق ساحلی، کلید موفقیت هر طرح توسعه دریا محور است و بدون این توجه، سرمایهگذاریها به نتیجه نخواهد رسید.
او همچنین یادآور شد که رابطه تاریخی ایران با دریا، تنها اقتصادی نبوده، بلکه در فرهنگ و تمدن ایران تاثیرگذار بوده است. سواحل جنوب کشور، محل تبادل دانش دریانوردی، مهارتهای فنی و هنرهای بومی بودهاند و این تجربه تاریخی میتواند به عنوان مدل توسعه امروز مورد استفاده قرار گیرد.
توسعه دریا محور؛ راهکاری چندبعدی و پایدار
نداییطوسی در ادامه بحث خود اظهار داشت: توسعه دریا محور، رویکردی چندبعدی و بلندمدت است که هدف آن ایجاد همافزایی میان اقتصاد، اجتماع و محیط زیست مناطق ساحلی است. او توضیح داد: این رویکرد شامل ایجاد زنجیره ارزش اقتصادی از شیلات، گردشگری، انرژیهای تجدیدپذیر، صنایع دریایی و حملونقل است و به ایجاد اشتغال پایدار و کاهش فقر کمک میکند.
او افزود: تجارب بینالمللی نشان میدهد که موفقیت توسعه دریا محور مستلزم حکمرانی یکپارچه، مدیریت پهنهبندی شده، مشارکت جامعه محلی و حفاظت از محیط زیست است. بدون این چهار مولفه، پروژههای توسعه ساحلی به شکست منجر میشوند.
نداییطوسی گفت: در ایران، طرح توسعه سواحل مکران نمونهای از تلاش برای اجرای توسعه دریا محور است، اما اجرای آن با چالشهای متعددی روبهرو شده است؛ از جمله کمبود زیرساختهای مناسب، فرسودگی ناوگان دریایی، محدودیت سرمایهگذاری و مشکلات بوروکراسی.
او با اشاره به فرصتهای اقتصادی این طرح گفت: اگر بتوان زیرساختهای بندری، شبکه حملونقل و زنجیره ارزش شیلات و انرژیهای تجدیدپذیر را به شکل یکپارچه طراحی و اجرا کرد، میتوان اشتغال و درآمدزایی قابل توجهی در مناطق ساحلی ایجاد کرد و جمعیتپذیری را افزایش داد.
نداییطوسی افزود که توسعه دریا محور نباید محدود به حوزه اقتصادی باشد، این توسعه باید آموزش و توانمندسازی جامعه محلی، حفاظت از محیط زیست و ارتقای فرهنگ و هنر مناطق ساحلی را نیز در بر گیرد تا رشد پایدار و همهجانبه ایجاد شود.
نداییطوسی گفت: نوآوری و بهرهگیری از فناوریهای نوین، یکی از ارکان کلیدی موفقیت توسعه دریا محور است. استفاده از فناوریهای دیجیتال در مدیریت بنادر، پایش محیط زیست، بهینهسازی شیلات و حملونقل دریایی میتواند بهرهوری و سودآوری را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
او افزود: ایجاد مراکز تحقیق و توسعه در سواحل، تقویت استارتاپهای دریایی و آموزش نیروی متخصص، میتواند ایران را به قطب علمی و صنعتی در حوزه دریا محور تبدیل کند. این اقدامات نه تنها اشتغالزایی را افزایش میدهد بلکه به ارتقای امنیت غذایی، حفاظت از منابع طبیعی و رشد پایدار اقتصادی کمک میکند.
ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و ترانزیتی سواحل ایران
نداییطوسی با بیان اینکه ایران از منظر ژئوپلیتیکی در نقطهای استراتژیک قرار دارد، گفت: بندر چابهار به عنوان یک هاب ترانزیتی میتواند ایران را به مسیرهای اصلی تجارت جهانی متصل کند و به افزایش نقش منطقهای کشور کمک کند. او افزود: سواحل ایران نه تنها فرصت ترانزیت کالا بلکه ظرفیت تولید انرژیهای تجدیدپذیر، توسعه شیلات و تأمین امنیت غذایی را دارند
بهرهبرداری درست از این ظرفیتها، به افزایش قدرت اقتصادی و امنیت ملی کشور منجر میشود. نداییطوسی تأکید کرد که توسعه پایدار در سواحل نیازمند برنامهریزی دقیق و مشارکت فعال جامعه محلی است، این امر باعث میشود جریانهای اقتصادی و اجتماعی تثبیت شود و از مهاجرت بیرویه و آسیبهای اجتماعی جلوگیری شود.
او همچنین خاطرنشان کرد که توسعه دریا محور میتواند نابرابریهای منطقهای را کاهش دهد و فرصتهای اقتصادی برای جوامع ساحلی فراهم آورد. او ادامه داد: همانطور که در تاریخ ایران مشاهده شده، هرگاه مناطق ساحلی به درستی توسعه یافتهاند، اقتصاد، فرهنگ و امنیت کشور تقویت شده است و این روند باید امروز نیز تکرار شود.
نداییطوسی گفت: برای تحقق کامل توسعه دریا محور، شکلگیری یک نظام حکمرانی یکپارچه در مناطق ساحلی ضروری است. بدون هماهنگی میان سازمانها، بنادر، نهادهای محلی و دستگاههای دولتی، ظرفیتهای عظیم اقتصادی و زیستمحیطی این پهنهها نمیتواند بهطور مؤثر مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
او افزود: یک ساختار مدیریتی منسجم، امکان برنامهریزی فضایی دقیق، تخصیص بهینه فعالیتها، حفاظت از محیط زیست و مشارکت فعال جامعه محلی را فراهم میکند. تجربه مطالعات توسعه سواحل مکران نشان میدهد که هر چقدر مدیریت و هماهنگی میان دستگاهها قویتر باشد، موفقیت پروژهها و جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی افزایش مییابد.
دریا؛ ظرفیت مغفول در مسیر پیشرفت تاریخی ایران
صادق صالحی، عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران با نگاهی تاریخی و جامعهشناختی به موضوع ظرفیتهای دریا در پیشرفت تاریخی ایران پرداخت و بر لزوم بازتعریف جایگاه دریا در الگوی پیشرفت ایران تأکید کرد
به گفته صالحی، مرور تاریخ ایران نشان میدهد که با وجود برخورداری از سواحل گسترده و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، دریا هیچگاه بهصورت کامل وارد منظومه فکری توسعه کشور نشده است. او معتقد است مسئله اصلی، نه فقدان منابع یا نبود قانون، بلکه نبود وفاق نظری درباره نسبت جامعه ایرانی با دریاست.
از نگاه این پژوهشگر، هنوز مشخص نیست که دریا برای ایران صرفاً یک مرز امنیتی است یا میتواند بهعنوان بستری برای تعامل جهانی، توسعه اقتصادی، پویایی فرهنگی و زیست اجتماعی تعریف شود. صالحی با اشاره به تجربههای مدیریتی و دانشگاهی خود، تأکید کرد که تمرکزگرایی و غلبه نگاه امنیتی، موجب شده استانهای ساحلی و جوامع محلی نقش مؤثری در سیاستگذاریهای دریایی نداشته باشند.
او هشدار داد که ادامه این رویکرد، ظرفیتهای گستردهای همچون گردشگری، تجارت دریایی، تنوع زیستی و اشتغال ساحلی را بلااستفاده نگه میدارد. به باور این عضو هیئت علمی دانشگاه، بدون اجتماعیشدن دریا و مشارکت فعال جامعه، هیچ برنامه توسعهای در این حوزه به نتیجه نخواهد رسید.
