رویداد امروز: یوتیوب با ۲.۷ میلیارد کاربر فعال ماهانه پس از فیسبوک دومین غول اجتماعی جهان محسوب میشود. امپراتوریهای جدید روی سرورها ساخته میشوند؛ نه روی سرزمینها. ایدهٔ اولیه بنیانگذاران، اشتراک و مشاهدهٔ ویدیوها به شکلی ساده و جهانی بود.
با گذشت تنها چند سال، یوتیوب نه فقط محلی برای فیلمهای خانگی یا خندهدار، بلکه بستری برای تولیدکنندگان محتوا، سرگرمی، آموزش، موسیقی، طنز، مستند و … شد — یعنی همه آنچه که پیش از آن تنها از طریق رسانههای سنتی میسر بود.
به این ترتیب «سرورها» جای «سرزمینها» را گرفتند: امپراتوریهای جديد رسانهای، حالا بر بستر پهنای باند و اینترنت ساخته میشوند، نه ساختارهای جغرافیایی و سنتی. این انتقال قدرت — از رسانههای متمرکز به افراد — شالودهٔ پدیدهای است که امروز YouTube نماد آن است. YouTube نشان داده است که دیگر رسانه و «قدرت نرم» به زیرساخت فیزیکی یا ژئوپولیتیک وابسته نیست.
آنچه امروز مهم است، کیفیت محتوا، هوش رسانهای، توان جذب توجه و برقراری ارتباط با مخاطب — فارغ از مرزهاست. MrBeast نمونهای است از کسی که این تحول را درک کرده و بیش از آنکه از تلویزیون یا سنتیسازی بترسد، آن را با نهایت خلاقیت و جسارت به نفع خودش برای عصر جدید فیلمسازی و کارِ رسانهای به کار گرفته است.
در قله این امپراتوری، کانال mr.beast متعلق به جوانی ۲۷ساله به نام جیمی دونالدستون، با ۴۴۹ میلیون دنبالکننده قرار دارد؛ کارآفرینی که تخمین مجموع درآمد سالانهاش به ۸۵ میلیون دلار میرسد و بخشی از درآمد سالانهاش تنها از یوتیوب ۳۶ میلیون دلار تخمین زده میشود. او به تنهایی از کل جمعیت آمریکا فالوئر بیشتری دارد. برخی رسانهها به این جوان لقب «موتزارت اقتصاد توجه» دادهاند.
نمافر چیست و چه می کند؟
نمافر حالا آمار یوتیوب فارسی را منتشر کرده است.نمافر یک گروه تحلیلگر و سیاستپژوه ایرانی است که با هدف ایجاد شفافیت در صنایع فرهنگی و خلاق شکل گرفته. در ایران، یکی از مشکلات عمده در زمینه فرهنگ، فقدان آمار دقیق و قابل اتکاست.
اطلاعات مربوط به بخشهایی مانند کتاب، سینما، موسیقی، بازیهای ویدیویی و گردشگری اغلب یا منتشر نمیشوند یا به شکل پراکنده و ناقص در اختیار قرار میگیرند. نمافر به همین دلیل شکل گرفت تا این خلأ آماری را پر کند و با تحلیل دادهها، چشماندازی واقعی از وضعیت این حوزهها ارائه دهد.
مأموریت اصلی این نهاد، گردآوری و تحلیل دادهها و آمارهای مربوط به صنایع فرهنگبنیان است. هدفش آن است که پژوهشگران، تصمیمگیران، فعالان فرهنگی و سرمایهگذاران بتوانند بر پایه اطلاعات دقیق تصمیم بگیرند، نه با حدس و گمان.
کار این گروه بیشتر در قالب تهیه گزارش، تولید محتوا و انتشار دادهنماهایی است که وضعیت موجود را ترسیم میکنند.
«دادهنماهای نمافر» در واقع گزارشهاییاند که با استفاده از نمودار، تحلیل عددی و دادههای ساختاریافته، تصویری قابل فهم و جامع از وضعیت یک صنعت ارائه میدهند.
برای مثال در گزارش صنعت کتاب، نمافر با بررسی ابعاد مختلفی چون تولید، فروش، اشتغال، محتوا و حتی تمرکز جغرافیایی ناشران، تصویری واقعی و عمیق از صنعت نشر ایران ارائه کرده. این دادهنماها در کنار عدد و نمودار، شامل تحلیل روند نیز هستند تا مخاطب درک بهتری از مسیر گذشته و آینده صنعت مورد نظر داشته باشد.
اهمیت کار نمافر در شرایطی که سیاستگذاری فرهنگی اغلب بدون اتکا به دادههای قابل اتکا انجام میشود، دوچندان است. برای مثال در مورد کتاب، سیاستهای حمایتی یا تخصیص بودجه دولتی میتواند بسیار هدفمندتر و مؤثرتر باشد، اگر مبتنی بر چنین گزارشهایی طراحی شود.
گزارشهایی نیز درباره وضعیت پادکستهای فارسی در اپلیکیشنهایی چون Castbox یا نقشه وضعیت صنعت موسیقی تهیه شده که نه فقط میزان محتوا یا تعداد تولیدکنندگان، بلکه الگوهای مصرف، ترجیحات مخاطبان و حتی نحوه آموزش و بازار کار را هم شامل میشود. از دیگر حوزههای مورد بررسی نمافر میتوان به گردشگری، سینما و بازیهای ویدیویی اشاره کرد که به طور روزافزون جزو بخشهای مهم اقتصاد خلاق در جهان شناخته میشوند.
نمافر با بهرهگیری از داده و پژوهش، سعی دارد تصمیمسازی فرهنگی را به سمت «عقلانیت آماری» سوق دهد و تصویر روشنی از واقعیت صنایع خلاق ایران برای همه کسانی که دغدغه پیشرفت در این حوزه دارند ترسیم کند. در نبود یک پایگاه آماری منسجم دولتی، این مجموعه توانسته به یکی از منابع معتبر در تحلیل صنایع فرهنگپایه در ایران تبدیل شود.
آمار جدید چه می گوید؟
کاربران ایرانی در یوتیوب با اختلاف زیاد، به محتوای «فیلم و سرگرمی» (۳۴.۶ میلیارد بازدید) و در رتبه بعد «موسیقی» (۱۱.۷ میلیارد) علاقهمندند. همچنین ایجاد کانالهای فارسی از سال ۲۰۱۹، یعنی سالهای ۹۷ و ۹۸ شمسی، جهش چشمگیری داشته و در سال ۲۰۲۲ به اوج خود رسیده است.
اگرچه این روند رشد در سال ۲۰۲۳ کند شده، اما اکنون مجموعاً بیش از ۹۷۰۰ کانال فارسی که تعداد سابسکرایبهایشان بیش از ۱۰۰۰ نفر است، در این پلتفرم فعالیت میکنند. جهش تأسیس کانالهای فارسی در سال ۲۰۱۹، عمدتاً ناشی از انگیزه اقتصادی قوی بود. با سقوط ناگهانی ارزش ریال و شوک ارزی در سال ۱۳۹۷، جذابیت «درآمد دلاری» به یک محرک اصلی تبدیل شد.
این انگیزه مالی با موفقیت یوتیوبرهای پیشگام فارسی که امکانپذیر بودن این مسیر را ثابت کردند تقویت شد. روندی که در سال ۲۰۲۰ توسط همهگیری کرونا به شکلی انفجاری شتاب گرفت، زیرا قرنطینه همزمان «عرضه» محتوا (به دلیل فراغت و نیاز مالی) و«تقاضا» برای سرگرمی را به شدت افزایش داد.
