لیلا کاظمی-رویداد امروز
درحالی‌که بی‌ثباتی اقتصادی و تحریم‌ها، چالش‌های بنیادینی برای کسب‌وکارهای نوپا در ایران ایجاد کرده‌اند، نیاز صنایع به فناوری‌های بومی، مسیر جدیدی از فرصت‌ها را پیش روی شرکت‌های دانش‌بنیان گشوده است. تحلیل روند رشد استارتاپ‌ها نشان می‌دهد که گذار موفق از مرحله «هسته فناور» به «مرکز رشد»، مستلزم حمایت‌های هدفمند در حوزه‌های تأمین مالی، زیرساخت تولید و توانمندسازی تخصصی است. برای بررسی این مسئله با اکبر قاسمی، مدیر مراکز رشد فناوری شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
اگر بخواهید وضعیت امروز استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا را در ایران توصیف کنید، مهم‌ترین چالش و فرصت پیش روی آنها چیست؟
وضعیت راه‌اندازی استارتاپ و کسب‌وکار نوپا در شرایط فعلی کشور عزیزمان که درگیر جنگ، تحریم و فشار اقتصادی است، به طور یقین تحت‌تأثیر قرار گرفته و هرگونه اظهارنظر بدون توجه به این بحران دور از انصاف بوده. در این شرایط می‌توان گفت بی‌ثباتی اقتصادی، تورم، کمبود نقدینگی و تغییر اولویت نیاز مشتریان و صنایع از چالش‌های اصلی پیش روی کسب‌وکارهای نوپا است.
فارغ از وضعیت فعلی خاص کشور، در مسیر راه‌اندازی کسب‌وکارهای نوپا، چالش‌های شرکت‌ها به فراخور مرحله بلوغ آنها متفاوت است به‌عنوان‌مثال در مرحله شکل‌گیری که در مراکز رشد فناوری این تیم‌ها تحت عنوان هسته‌های فناور نام برده می‌شود شناسایی ایده بازارپسند و ساختن تیم، چالش اصلی است.
در مرحله مرکز رشد یعنی سال اول تا سوم بعد از ثبت شرکت، موضوع ایجاد زیرساخت و تأمین مالی برای دستیابی به فناوری، تولید محدود محصولات، اتصال محصول فناورانه به بازار و کار تیمی، چالش‌های مهمی هستند.
در زمینه فرصت‌های موجود می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– نیازهای حل نشده صنایع و چالش‌های زیست‌محیطی مانند خشکسالی و بحران‌های ناترازی انرژی و تحریم‌ها، نیازمند فناوری‌های بومی هستند که فرصت مناسبی برای شرکت‌های دانش‌بنیان ایجاد کرده است.
در زیست‌بوم فناوری کشور ساختارهای حمایتی مانند پارک‌ها و مراکز رشد، شتاب‌دهنده‌ها، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و صندوق نوآوری و شکوفایی نقش مهمی در ایجاد زیرساخت و حمایت‌های راه‌اندازی و رشد کسب‌وکار فناورانه را فراهم می‌کنند.
دراین‌خصوص شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان به‌عنوان پایه‌گذار پارک‌های فناوری کشور با بیش از ۳۰ سال سابقه از شرکت‌های متعددی حمایت کرده و در حال حاضر میزبان ۸۳۰ واحد فناور و دانش‌بنیان و بیش از ۱۰ هزار نفر کارکنان شرکت‌های دانش‌بنیان است. شهرک با همکاری دانشگاه‌های استان جهت توسعه و تقویت زیست‌بوم فناوری نسبت به راه‌اندازی مراکز نوآوری و مرکز رشد فناوری اقدام نموده است به‌نحوی که امکان راه‌اندازی کسب‌وکار توسط فارغ‌التحصیلان و اساتید دانشگاه فراهم شده است. دراین‌خصوص می‌توان به مرکز رشد مشترک فناوری‌های نرم با دانشگاه اصفهان، مرکز رشد مشترک دانشگاه صنعتی اصفهان، مرکز رشد مشترک دانشگاه هنر، مرکز رشد تخصصی کشاورزی مشترک با سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی، مرکز نوآوری دانشگاه اشرفی اصفهانی، پردیس فناوری گلپایگان، مرکز رشد میمه، مرکز رشد مشترک دانشگاه آزاد خمینی‌شهر و مرکز صنایع‌دستی و خلاق بانوان با همکاری شهرداری اصفهان نام برد.
مسیرهای حمایت و ظرفیت‌های قانونی از یک ایده تا تبدیل‌شدن به یک شرکت فناور چگونه طراحی شده است؟
شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان در دوره رشد مقدماتی از تیم‌ها در قالب هسته‌های فناور، زیرساخت حمایتی فراهم نموده که افراد متخصص با مدرک حداقل لیسانس مرتبط با ایده محوری خود بتوانند قبل از ثبت شرکت حقوقی نسبت به امکان‌سنجی تیم، ایده و بازار اقدام نمایند دراین‌خصوص حمایت مالی نمونه‌سازی، خدمات آموزشی و منتورینگ، استفاده از فضای کار اشتراکی، خدمات آزمایشگاهی و اتصال به شبکه شرکت‌های فناور برای مشورت و آشنایی با تجارب سایر کارآفرینان فراهم می‌شود.
در مرحله مرکز رشد، شرکت‌های فناور و خلاق نوپا علاوه بر حمایت مالی جهت تولید محدود، امکان بهره‌مندی از سایر خدمات توانمندسازی، آموزش و مشاوره حرفه‌ای، استفاده از دفاتر کار اختصاصی، کارگاه تولیدی، دسترسی به منابع علمی بین‌المللی، خدمات آزمایشگاهی، اطلاع از نیازهای فناورانه صنعت، خدمات مشاوره مالکیت فکری، ثبت اختراع و برند تجاری، خدمات صادرات، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری را دارند. همچنین برخورداری از معافیت مالیات عملکرد و معافیت حقوق کارکنان از ظرفیت‌های قانونی حضور شرکت‌های فناور در پارک‌های فناوری است. در صورت درخواست شرکت‌ها جهت دریافت مجوز دانش‌بنیان، فرایند ارزیابی توسط معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری انجام و در صورت تأیید، خدمات متعدد دیگری ذیل قانون دانش‌بنیان و قانون جهش تولید علاوه بر مزایای حضور در پارک فناوری فراهم است.
در زیست‌بوم فناوری کشور ساختارهای حمایتی مانند پارک‌ها و مراکز رشد، شتاب‌دهنده‌ها، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و صندوق نوآوری و شکوفایی نقش مهمی در ایجاد زیرساخت و حمایت‌های راه‌اندازی و رشد کسب‌وکار فناورانه را فراهم می‌کنند.
آموزش‌ها و حمایت‌هایی که استارتاپ‌ها دریافت می‌کنند تا بتوانند ایده خود را به یک کسب‌وکار قابل‌توسعه تبدیل کنند را نام ببرید؟
خدمات توانمندسازی شامل دوره‌های آموزشی مرتبط با کسب‌وکار مانند تحقیقات بازار، فروش، برندسازی، امور مالی، برنامه‌ریزی و مدیریت، آشنایی با قوانین کسب‌وکار، صادرات، آموزش حوزه منابع انسانی مانند استخدام، حفظ و نگهداشت کارکنان، خدمات برنامه‌ریزی استراتژیک و حوزه سلامت روان و توسعه فردی و… است.
آموزش‌های مذکور با حمایت ۹۰ درصدی توسط شهرک و ۱۰ درصد به عهده متقاضیان عضو شهرک توسط کارگزاران تخصصی برگزار می‌شود.
همچنین خدمات استفاده از مشاوران کسب‌وکار، منتور، کوچ و روان‌شناس در قالب کلینیک تخصصی کسب‌وکار برای شرکت‌ها با حمایت ۸۰ درصدی شهرک فراهم است و شرکت‌های عضو شهرک تنها ۲۰ درصد هزینه را پرداخت می‌نمایند.
جهت تکمیل تحقیقات، نمونه‌سازی، تست و تولید اولیه محصولات و دریافت تأییدیه‌ها، حمایت‌هایی به‌صورت تسهیلات کم‌بهره و بخشی بلاعوض در مرکز رشد پیش‌بینی شده است. در صورت موفقیت به تولید محصول فناورانه و تجاری‌سازی توسط شرکت فناور، جهت افزایش مقیاس تولید در سطح پایلوت، امکان تأمین مالی از طریق سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیر، تسهیلات کم‌بهره از صندوق‌های پژوهش و فناوری نیز وجود دارد.
شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان در دوره رشد مقدماتی از تیم‌ها در قالب هسته‌های فناور، زیرساخت حمایتی فراهم نموده که افراد متخصص با مدرک حداقل لیسانس مرتبط با ایده محوری خود بتوانند قبل از ثبت شرکت حقوقی نسبت به امکان‌سنجی تیم، ایده و بازار اقدام نمایند دراین‌خصوص حمایت مالی نمونه‌سازی، خدمات آموزشی و منتورینگ، استفاده از فضای کار اشتراکی، خدمات آزمایشگاهی و اتصال به شبکه شرکت‌های فناور برای مشورت و آشنایی با تجارب سایر کارآفرینان فراهم می‌شود.
پس از ورود به مرحله رشد، مهم‌ترین نیاز شرکت‌های نوپا چیست و مرکز رشد چگونه در مسیر توسعه محصول و ورود به بازار، آنها را همراهی می‌کند؟
نیاز شرکت‌ها به فراخور سابقه، تجارب هیئت‌مدیره شرکت و سطح بلوغ ایده مطرح شده متفاوت است، به‌صورت عمده دستیابی به فناوری و نمونه‌سازی محصول اولین نیاز شرکت‌ها است که حداقل یک سال با حمایت مالی، زیرساختی و نظارت علمی شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان توسط شرکت‌ها پیگیری می‌شود، در این راستا حمایت مالی ایده محوری و اعتبار توانمندسازی به‌صورت وام کم‌بهره و بخشی به‌صورت گرنت پیش‌بینی شده است.
پس از ساخت محصول، موضوع اقناع و اعتمادسازی مشتریان چالش جدی شرکت‌ها است که در این مورد اعتبار معنوی شهرک و ارتباط با صنایع بسیار مؤثر است، همچنین تعامل و هم‌افزایی شرکت نوپا با سایر شرکت‌های فناور عضو شهرک در افزایش سرعت ورود به بازار و تجربه‌آموزی در عدم تکرار اشتباهات کارآفرینان مفید است. دراین‌خصوص شهرک در قالب برنامه‌های متعدد شبکه‌سازی مانند جلسات انتقال تجربه، صبحانه یا عصرانه کاری، بازدیدهای مشترک از صنعت، دورهای آموزشی گروهی مدیران و حضور در نمایشگاه‌های تخصصی به‌صورت گروهی، زمینه تعامل بین شرکت‌ها را فراهم می‌نماید. در دو سال اخیر شهرک با عضویت شرکت‌های مختلف با زمینه مشترک بازار در یک شبکه تخصصی به این امر مهم سرعت و عمق بخشیده است تاکنون پنج شبکه تخصصی شامل، شبکه نفت و گاز، شبکه فولاد، شبکه برق، الکترونیک و فناوری اطلاعات، شبکه امنیت غذایی و محیط‌زیست و شبکه خلاق و هنری ایجاد شده است. همچنین شهرک با مشارکت شرکت‌های مرکز رشد و پارک یک بستر هم‌فکری، تعامل و هم‌افزایی به نام برنامه مسترمایند (اتاق فکر برتر) راه‌اندازی نموده است که در این برنامه با عضویت داوطلبانه ۵ تا ۷ نفره از مدیران شرکت‌ها در یک گروه مسترمایند، زمینه یادگیری، انتقال تجربه، تعریف کار مشترک و ایجاد حال خوب فراهم می‌شود. در یکسان اخیر ۱۳ گروه مسترمایند ایجاد شده است.
از دیگر چالش‌های شرکت‌ها در مرکز رشد موضوع توانمندسازی مدیران و کارکنان شرکت‌ها در حوزه قوانین، مهارت‌های کسب‌وکار، توسعه فردی و… یا به‌اختصار سواد مالی، سواد بازار و سواد رابطه است. چراکه اهمیت سرمایه انسانی در مسیر راه‌اندازی و رشد کسب‌وکار، کمتر از ایده یا منابع مالی نیست و در این مسیر خدمات توانمندسازی مانند آموزش، مشاوره و تعامل با سایر شرکت‌های عضو شهرک و کارآفرینان می‌تواند چراغ راه باشد.
فضاهای استقرار، آزمایشگاه‌ها، کارگاه‌های تخصصی و سایر زیرساخت‌ها چه تأثیری در کاهش هزینه‌ها و افزایش شانس موفقیت استارتاپ‌ها دارند؟
در شهرک فضای کار اداری برای هسته‌های فناور به‌صورت فضای کار اشتراکی و به‌صورت رایگان فراهم شده و در مرکز رشد فضای اداری مستقل بدون هزینه رهن و با اجاره‌بها مناسب پیش‌بینی شده است دراین‌خصوص امنیت و امکانات متمرکز خدمات عمومی و پشتیبانی از دیگر مزایای فضاهای کاری در شهرک است.
از دیگر خدمات با ارزش بالا شهرک، امکان استفاده از خدمات آزمایشگاه‌های تخصصی در شهرک با تعرفه مناسب است که نیاز به سرمایه‌گذاری در تأمین زیرساخت‌های تخصصی برای شرکت‌های نوپا را کاهش می‌دهد.
برای تولید اولیه و محدود محصولات با رعایت نکات محیط زیستی و الزام تولید تمیز و بدون آلاینده در شهرک، کارگاه‌های تولیدی فراهم است، البته ظرفیت کارگاه‌های شهرک محدود بوده و شرکت‌ها به‌صورت دورهای و با اولویت‌بندی از این امکان استفاده می‌نمایند. شایان‌ذکر است جهت کاهش قطعی برق، شهرک در دو سال گذشته با مشارکت بخش خصوصی نسبت به راه‌اندازی و بهره‌برداری از نیروگاه برق خورشیدی اقدام نموده است.
خدمات توانمندسازی شامل دوره‌های آموزشی مرتبط با کسب‌وکار مانند تحقیقات بازار، فروش، برندسازی، امور مالی، برنامه‌ریزی و مدیریت، آشنایی با قوانین کسب‌وکار، صادرات، آموزش حوزه منابع انسانی مانند استخدام، حفظ و نگهداشت کارکنان، خدمات برنامه‌ریزی استراتژیک و حوزه سلامت روان و توسعه فردی و… است.
یکی از دغدغه‌های اصلی استارتاپ‌ها، تجاری‌سازی و جذب مشتری است. چه برنامه‌ها و ظرفیت‌هایی برای اتصال شرکت‌ها به بازار و صنعت فراهم شده است؟
شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان، برنامه‌های مختلفی برای تجاری‌سازی و اتصال به بازار اجرا می‌کند مانند:
– استفاده از کارگزاران توسعه بازار برای اتصال شرکت‌ها به بازارهای هدف،
– ارتباط با شرکت‌ها و صنایع بزرگ مانند صنعت فولاد، نفت و گاز، شهرداری و… که با ایجاد پروژه‌های مشترک و توسعه روابط تجاری، شرکت‌های نوپا را به صنایع بزرگ متصل می‌کنند.
– رویدادهای تبادل فناوری: نمایشگاه‌ها و نشست‌های تخصصی برای معرفی محصول به مشتریان و سرمایه‌گذاران.
به نظر شما مهم‌ترین اشتباه یا چالشی که تیم‌های استارتاپی در سال‌های ابتدایی فعالیت خود با آن مواجه می‌شوند چیست و چگونه می‌توان از آن پیشگیری کرد؟
مهم‌ترین چالش، فقدان نگاه بازارمحور از ابتدا است. بسیاری از تیم‌ها روی محصول تمرکز می‌کنند بدون اینکه نیاز واقعی بازار را بررسی کنند. پیشگیری با انجام تحقیقات بازار دقیق، صحبت با مشتریان بالقوه و توسعه محصول بر اساس نیاز واقعی آنها (توسعه چابک) ممکن است. همچنین، بی‌توجهی به مدیریت مالی و نادیده‌گرفتن هزینه‌های پنهان و مهارت پایین در کار تیمی از اشتباهات و چالش‌های رایج است.
چه ویژگی‌هایی باعث می‌شود یک تیم یا استارتاپ شانس بیشتری برای پذیرش و موفقیت در مراحل رشد داشته باشد؟
تیمی که شانس بیشتری برای موفقیت دارد، دارای ویژگی‌های زیر است:
- ترکیب متوازن: حضور هم‌زمان متخصصان فنی و افراد آشنا به بازار و بازاریابی. داشتن حداقل یک نفر تمام‌وقت برای یک هسته فناوری و دو نفر تمام‌وقت برای شرکت فناور جهت ورود به مرکز رشد
- قابلیت انطباق‌پذیری: توانایی تغییر مسیر بر اساس بازخورد بازار (Pivot).
- مدیریت مالی قوی: درک عمیق از جریان نقدینگی و هزینه‌ها.
- تاب‌آوری در شرایط عدم قطعیت: توانایی ادامه مسیر در شرایط بی‌ثبات اقتصاد کلان.
– داشتن ایده بازارپسند در حوزه فناوری، خلاق و هنری که دارای مزایای رقابتی و ارزش پیشنهادی مناسب برای مشتریان باشد.
آیا نمونه‌های موفقی از شرکت‌هایی که فعالیت خود را از مرحله ابتدایی رشد در زیست‌بوم نوآوری و فناوری آغاز کرده و امروز به کسب‌وکارهای بسیار موفق تبدیل شده‌اند، وجود دارد؟ این تجربه‌ها چه درس‌هایی برای کارآفرینان جوان دارد؟
حضور بالغ بر ۸۳۰ واحد فناور، دانش‌بنیان و خلاق در شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان، نشان از نمونه‌های متعدد موفق در مسیر راه‌اندازی و رشد کسب‌وکار فناورانه است. نرخ موفقیت شرکت‌های نوپا در ساختار شهرک در دوره رشد بیش از ۷۸ درصد بوده که در مقایسه با آمار نرخ شکست سایر فعالیت‌های کارآفرینی، درصد قابل‌قبولی است و عملاً ساختار مراکز رشد و پارک‌های فناوری ریسک فناوران را کاهش می‌دهد.
