رویدادامروز: گزارش انجمن نشان میدهد سرمایهگذاری جسورانه در سال ۱۴۰۳ پنج برابر شد، اما تمرکز سرمایه در تهران، محدودیت منابع و موانع قانونی همچنان تهدیدی جدی برای زیستبوم نوآوری است.
آینه تأمین مالی نوآوری در ۱۴۰۳
سال ۱۴۰۳ را میتوان یکی از نقاط عطف در تامین مالی زیستبوم فناوری و نوآوری ایران دانست؛ سالی که در آن علیرغم چالشهای اقتصادی و سیاسی، سرمایهگذاری در اکوسیستم نوآوری جهشی چشمگیر داشت و ابزارها و بازیگران جدیدی وارد میدان شدند. این گزارش به بررسی وضعیت تامین مالی نوآوری ایران در سال ۱۴۰۳ و مقایسه آن با اقتصاد ملی و روندهای منطقهای و جهانی میپردازد. در این آینه تمامنما، هم رشدها و فرصتها منعکس شده و هم کاستیها و چالشها، تا تصویری واقعبینانه اما امیدوارکننده از مسیر آینده ترسیم شود.
چشمانداز کلان تأمین مالی نوآوری در سال ۱۴۰۳
نگاهی به آمارهای کلان ۱۴۰۳ نشان میدهد حجم سرمایهگذاری در استارتاپها و شرکتهای نوآور ایرانی به شکلی کمسابقه افزایش یافته است. طبق گزارش انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر ایران، مجموع قراردادهای سرمایهگذاری منعقدشده توسط اعضای این انجمن در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۱۶ هزار میلیارد تومان رسید که نسبت به سال قبل بیش از پنج برابر رشد داشته است. بخش عمدهی این سرمایهگذاریهای جدید مربوط به تأمین مالی خطرپذیر مستقیم (VC) بوده که بیش از ۱۱ هزار میلیارد تومان قرارداد در سال ۱۴۰۳ را شامل میشود.
همچنین حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان نیز مجموع مبالغ سرمایهگذاریشدهای است که در سال ۱۴۰۳ توسط سرمایهگذاران پرداخت و در پروژهها تزریق شده است. هرچند بخشی از این رقم مربوط به تعهدات سالهای قبل بوده، اما خود نشاندهنده افزایش چشمگیر ورود نقدینگی به زیستبوم نوآوری در این سال است.
در کنار سرمایهگذاریهای سهاممحور، ابزارهای مالی دیگری نیز نقش قابل توجهی در حمایت از شرکتهای فناوری داشتند. اعطای تسهیلات (وامها) به شرکتهای دانشبنیان و استارتاپی از سوی صندوقها و بانکهای توسعه فناوری در سال ۱۴۰۳ به ۸,۳۷۶ میلیارد تومان رسید که نسبت به سال قبل رشد ۴۳ درصدی نشان میدهد. همچنین صدور ضمانتنامههای اعتباری برای پشتیبانی از کسبوکارهای نوآور بیش از ۴۵ هزار میلیارد تومان بوده که ۲٫۲ برابر سال قبل است. این ارقام حاکی از آن است که در سال ۱۴۰۳ نهادهای مالی حامی نوآوری (از صندوقهای پژوهش و فناوری گرفته تا بانکها) با قدرت بیشتری به میدان آمده و ترکیبی از سرمایهگذاری و تسهیلات و ضمانت را برای رشد اکوسیستم به کار گرفتهاند.
با این حال، باید توجه داشت که در مقیاس اقتصاد ایران، این ارقام هنوز بسیار کوچک هستند. سهم زیستبوم نوآوری از تولید ناخالص داخلی ایران کمتر از نیم درصد است. به عنوان مثال، حتی اگر مجموع خدمات مالی ارائهشده به اکوسیستم فناوری در سال ۱۴۰۳ را حدود ۳۵,۹۷۲ میلیارد تومان در نظر بگیریم – که شامل سرمایهگذاری خطرپذیر، تسهیلات و ضمانتها است – این میزان حدود ۰٫۳ تا ۰٫۴ درصد GDP کشور خواهد بود. بنابراین علیرغم رشد سریع، سهم نوآوری در اقتصاد ملی ایران هنوز ناچیز است و این یکی از چالشهای راهبردی پیشرو محسوب میشود.
بازیگران اکوسیستم؛ ساختار متنوع و در حال تکامل
رشد تامین مالی نوآوری در ایران طی سالهای اخیر با ظهور و تکامل انواع بازیگران و نهادهای سرمایهگذار همراه بوده است. در سال ۱۴۰۳، صندوقهای سرمایهگذاری جسورانه (VCها) همچنان نقش محوری را ایفا کردند. این صندوقها که بخشی در بازار سرمایه (بورس) پذیرفته شده و بخشی خصوصی هستند، سرمایههای خطرپذیر را به استارتاپها تزریق میکنند. بر اساس گزارشها، تعداد صندوقهای جسورانه بورسی فعال تا پایان ۱۴۰۳ به ۱۹ صندوق رسیده که در مجموع نزدیک به ۱۱٫۹۶۰ میلیارد ریال سرمایه پرداختشده داشتهاند. همچنین چندین صندوق جسورانه خصوصی و صندوق پژوهش و فناوری جسورانه نیز در این سال فعال بودهاند که خارج از بورس به سرمایهگذاری در شرکتهای نوآور میپردازند. رشد تعداد و اندازه صندوقها نسبت به اوایل دهه ۱۳۹۰ چشمگیر است و نشان میدهد سرمایهگذاری خطرپذیر به عنوان یک صنعت مالی در ایران در حال نهادینهشدن است.
در کنار VCها، سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) نیز به تدریج جای خود را در اقتصاد نوآوری ایران باز میکند. برخی شرکتهای بزرگ و هلدینگهای صنعتی و مالی ایران طی دو سه سال اخیر اقدام به تأسیس بازوهای سرمایهگذاری جسورانه کردهاند. نمونه بارز آن فولاد مبارکه، گلرنگ و بانکها هستند که با حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی، در راهاندازی CVCهای بانکی مشارکت داشتهاند. هرچند CVC در ایران هنوز پدیدهای نوپا است، اما حرکت شرکتهای مادر به سمت سرمایهگذاری در استارتاپها میتواند سرمایه و بازارهای تازهای را به روی تیمهای نوآور بگشاید. این روندی است که در کشورهای پیشرفته نیز دیده میشود و حضور شرکتهای بزرگ به عنوان سرمایهگذار میتواند به تسریع رشد اکوسیستم کمک کند.
صندوق نوآوری و شکوفایی (وابسته به دولت) و دهها صندوق پژوهش و فناوری در استانهای مختلف نیز بخشی از ساختار تامین مالی نوآوری ایران هستند. این نهادها بیشتر نقش تأمین مالی ترکیبی را بر عهده دارند؛ به این صورت که علاوه بر سرمایهگذاری خطرپذیر محدود، به طور عمده تسهیلات کمبهره، لیزینگ تجهیزات و صدور ضمانتنامه برای شرکتهای دانشبنیان ارائه میکنند. گزارش انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر نشان میدهد که تسهیلات اعطایی توسط اعضای انجمن (که بسیاری از آنها همین صندوقهای پژوهش و فناوریاند) در سال ۱۴۰۳ رشد قابل توجهی داشته و انواع وامهای اعطایی شامل قرضالحسنه، جعاله، لیزینگ و استصناع بوده است. این ترکیب ابزارهای مالی متنوع، نقش مکملی در کنار سرمایهگذاریهای سهامی ایفا کرده و نیازهای مالی طیف وسیعتری از کسبوکارهای نوآور (از مراحل اولیه تا توسعه بازار) را پوشش میدهد.
شتابدهندهها؛ بذرهایی که به ثمر نشستهاند
یکی از بازیگران کلیدی دیگر در زیستبوم نوآوری ایران، شتابدهندههای استارتاپی هستند که طی دهه گذشته رشد کمّی و کیفی قابل توجهی داشتهاند. تا پایان سال ۱۴۰۳ تعداد شتابدهندههای فعال در کشور به حدود ۹۸ مرکز رسیده است. این مراکز که اغلب توسط بخش خصوصی (با حمایتهای محدود دولتی) ایجاد شدهاند، علاوه بر آموزش و منتورینگ، تأمین مالی بذری (سیدمانی) و خدمات اولیه برای تیمهای نوپا را برعهده دارند. طبق دادههای منتشرشده، شتابدهندههای ایران در سال ۱۴۰۳ در مجموع حدود ۸,۹۶۶,۱۸۰ میلیون ریال (نزدیک به ۹ هزار میلیارد ریال) در قالب سرمایه بذری و هزینههای پشتیبانی تیمها هزینه کردهاند. این رقم معادل تقریبی ۸۹۶ میلیارد تومان است که صرف تأمین مالی صدها تیم استارتاپی در مراحل ابتدایی رشد شده است. رشد فعالیت شتابدهندهها به معنای تزریق مستمر ایدههای تازه و تیمهای جدید به اکوسیستم است و بسیاری از استارتاپهای موفق کنونی کشور، جوانههایی هستند که در خاک شتابدهندهها کاشته و آبیاری شدهاند.
نکته قابل توجه این است که شتابدهندهها طی سالهای اخیر خود به نوعی سرمایهگذار خطرپذیر خرد تبدیل شدهاند. آمار تجمیعی از ابتدای تأسیس شتابدهندهها تا پایان ۱۴۰۳ نشان میدهد آنها بیش از ۲۰,۶۲۶,۲۶۰ میلیون ریال (بالغ بر ۲ هزار میلیارد تومان) سرمایهگذاری بذری و هزینهکرد برای تیمها داشتهاند. همچنین طی این مدت از طریق شتابدهندهها ۵۶۳ تیم استارتاپی پرورش یافته و دستکم ۲۱۰ شرکت نوپا تأسیس شده است. هرچند مقیاس سرمایهگذاری هر شتابدهنده به نسبت صندوقهای بزرگ ناچیز است، اما اثر تجمعی آنها در ایجاد شرکتهای جدید و تکمیل خلأ تأمین مالی مرحله بذری، بسیار حیاتی بوده و بنیان نسل بعدی استارتاپهای بزرگ را شکل میدهد.
خیزش سکوهای تامین مالی جمعی
سال ۱۴۰۳ را باید سال اوجگیری تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) در ایران نامید. این روش نوین تأمین سرمایه که از اواخر دهه ۱۳۹۰ با صدور مجوز چند سکوی کرادفاندینگ آغاز شد، در ۱۴۰۳ به بلوغ نسبی رسید و جهشی چشمگیر را تجربه کرد. مجموع حجم تامین مالی جمعی انجامشده از ابتدای آغاز این روش تا پایان ۱۴۰۳ به حدود ۱۷۴,۰۵۶ میلیارد ریال رسیده است (معادل تقریبی ۱۷٫۴ هزار میلیارد تومان). جالبتر آنکه حجم تامین مالی در خود سال ۱۴۰۳ به تنهایی سه برابر کل سالهای قبل از آن بوده است. به بیان دیگر، بخش اعظم این ۱۷۴ هزار میلیارد ریال در همان سال ۱۴۰۳ جذب شده که نشاندهنده شتاب فوقالعادهی استقبال از کرادفاندینگ در کشور طی یک سال گذشته است.
افزایش تعداد سکوهای تأمین مالی جمعی نیز گواهی بر این رونق است. بنا بر گزارش فرابورس، تعداد پلتفرمهای دارای مجوز کرادفاندینگ از ۵ سکو در سال ۱۳۹۹ به ۴۳ سکو در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. طی سال گذشته چندین سکوی جدید راهاندازی شد و سقف مجاز تامین سرمایه برای هر پروژه نیز دو برابر گردید (از ۲۵ به ۵۰ میلیارد تومان). به لطف این ظرفیتسازی، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۱۲۸ هزار میلیارد ریال سرمایه برای طرحهای مختلف نوآورانه از طریق انبوهسپاری جمعآوری شد و تعداد سرمایهگذاران مشارکتکننده به ۱۳۵,۷۶۴ نفر رسید که ۱۵۰ درصد بیشتر از سال قبل بود. این ارقام حکایت از مردمیتر شدن تامین مالی نوآوری در ایران دارد؛ بدین معنا که علاوه بر سرمایهگذاران نهادی، دهها هزار فرد علاقهمند نیز با مبالغ خرد در پیشبرد پروژههای فناورانه سهیم شدهاند. هرچند کرادفاندینگ در ایران عمدتاً به مدل تامین مالی جمعی بدهی (با بازپرداخت و سود) محدود است و مدل سهاممحور آن نوپاست، اما در همین چارچوب نیز نقش مهمی در تأمین سرمایه کسبوکارهای کوچک ایفا کرده و فرهنگ سرمایهگذاری جسورانه را در میان آحاد جامعه ترویج میکند.
چالشهای ساختاری و سایههای پیشرو
با وجود تمامی پیشرفتها، اکوسیستم نوآوری ایران در مسیر تأمین مالی با چالشهای متعددی روبرو است که پرداختن به آنها برای تداوم رشد ضروری به نظر میرسد. یکی از مهمترین معضلات، همان طور که اشاره شد، سهم بسیار اندک اقتصاد نوآوری در تولید ناخالص داخلی است. این سهم ناچیز به معنای آن است که فناوری و استارتاپها هنوز نتوانستهاند جایگاه شایستهای در اقتصاد کلان ایران بیابند و به موتور رشد تبدیل شوند. برای افزایش این سهم، نیاز به سرمایهگذاریهای بسیار بزرگتر (به ویژه از سمت بخش خصوصی و صنایع سنتی) احساس میشود؛ سرمایهگذاریهایی که بدون اصلاحات ساختاری در اقتصاد امکانپذیر نخواهد بود.
ضعف قوانین و حمایتهای نهادی چالش مهم دیگری است. اگرچه در سالهای اخیر اقداماتی نظیر اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه برای شرکتهای دانشبنیان آغاز شده – به طوری که در سال ۱۴۰۳ چندین شرکت از این معافیت بهرهمند شدند، اما چارچوب حقوقی کلی اکوسیستم کماکان نیازمند بهبود است. قوانین ثبت شرکتهای استارتاپی، مقررات مربوط به سرمایهگذاری خطرپذیر (قراردادهای قابل تبدیل، سهام تشویقی کارکنان و غیره)، حمایتهای مالکیت فکری، مقررات خروج سرمایهگذار و مالیات بر عایدی سرمایه همگی حوزههایی هستند که بازیگران صنعت نوآوری خواهان بهبود آنها هستند. وجود بروکراسی پیچیده و گاه سلیقهای در اعطای مجوزها (برای مثال مجوز سکوهای کرادفاندینگ یا شتابدهندهها) نیز از جمله موانعی است که حرکت کارآفرینان را کند میکند. انجمنهای صنفی مرتبط بارها تاکید کردهاند که بدون ثبات مقررات و شفافیت قوانین حمایتی، رشد سرمایهگذاریها شکننده خواهد بود و نمیتوان مشارکت گسترده بخش خصوصی را انتظار داشت.
از جنبه دیگر، ناپایداری سیاستها و محیط کلان اقتصادی اثر منفی مستقیمی بر تامین مالی نوآوری میگذارد. تغییرات پیدرپی در نرخ ارز، تورم فزاینده و افت ارزش ریال، برنامهریزی مالی استارتاپها و سرمایهگذاران را دشوار کرده است. برای مثال، صندوقهای VC که منابع خود را به ریال جمعآوری میکنند، طی یک سال با کاهش ارزش واقعی سرمایه مواجه میشوند و این امر حتی در صورت کسب بازدهی نسبی خوب، میتواند ارزش دلاری سرمایهگذاریهایشان را کم کند. به علاوه، تصمیمات مقطعی نظیر قیمتگذاری دستوری در حوزههایی مانند اینترنت و فناوریهای ارتباطی، یا تغییر ناگهانی در مقررات واردات تجهیزات فناورانه، ریسکهای بیرونی برای نوآوران ایجاد میکند. ثبات اقتصادی و پیشبینیپذیری سیاستها پیشنیاز جذب سرمایههای بزرگ است؛ موضوعی که فعالان اکوسیستم همواره بر آن تاکید دارند.
نباید از موانع زیرساختی و ارتباطی نیز غافل شد. در سالهای اخیر، معضل قطعی اینترنت در برهههای حساس یا محدودسازی دسترسی به پلتفرمهای جهانی، صدمات قابلتوجهی به کسبوکارهای دیجیتال وارد کرده است. استارتاپی را در نظر بگیرید که بخش عمده مشتریان خود را آنلاین جذب میکند؛ هر روز اختلال یا فیلترینگ به معنای از دست دادن درآمد و اعتماد کاربران است. از منظر سرمایهگذار نیز، نبود تضمین دسترسی پایدار به اینترنت و بازارهای جهانی یک ریسک سیستماتیک جدی در ایران محسوب میشود که به دشواری در مدل کسبوکار بسیاری از شرکتهای فناوری انجامیده است. همچنین محدودیتهای بینالمللی و تحریمها مانع از ارتباط طبیعی اکوسیستم ایران با سرمایهگذاران و شرکتهای خارجی شده و جریان ورود سرمایه یا حتی سرمایهگذاری جسورانه ایرانیان مقیم خارج را تضعیف کرده است. مجموعه این چالشها همچون سایههایی بر سر راه زیستبوم نوآوری ایران قرار دارند که برای عبور از آنها نیاز به عزم جدی دولت و بخش خصوصی و اتخاذ راهبردهای هوشمندانه است.
آینده روشن است
تصویر سال ۱۴۰۳ در آینه تأمین مالی نوآوری ایران، آمیزهای است از رشدهای امیدبخش و واقعیتهای چالشبرانگیز. از یک سو، پنج برابر شدن حجم سرمایهگذاریها طی یک سال، سه برابر شدن بازار کرادفاندینگ، شکلگیری دهها صندوق و شتابدهنده و مشارکت هزاران سرمایهگذار جزء، همگی نویدبخش پویایی و سرزندگی در دل یک اقتصاد راکد است. در دل سختترین شرایط اقتصاد کلان، جوانان کارآفرین و سرمایهگذاران آیندهنگر راه خود را به سوی نوآوری باز کردهاند و چراغ اکوسیستم را روشن نگه داشتهاند. این نشان میدهد که روحیه کارآفرینی و ابتکار در ایران زنده است و حتی در طوفان مشکلات نیز میتوان شاهد رویش جوانههای خلاقیت بود.
از سوی دیگر، نباید واقعبینی را از دست داد. اکوسیستم نوآوری ما هنوز به اندازه کافی بزرگ و قدرتمند نشده تا تاثیر کلانی بر اقتصاد کشور بگذارد. راهی طولانی در پیش است تا استارتاپهای ایرانی بتوانند به یونیکورنهای منطقهای تبدیل شوند یا سهم درصدی معناداری در تولید ناخالص داخلی پیدا کنند. تحقق این هدف نیازمند بهبود محیط کسبوکار، رفع موانع قانونی، جذب سرمایههای بینالمللی و افزایش همکاری بین صنعت و نوآوری است. اگر قرار باشد نقش زیستبوم فناوری در میانه دشواریهای اقتصادی-سیاسی پررنگ شود، لازم است سیاستگذاران نیز نوآوری را در اولویت قرار دهند و ثبات و حمایت بلندمدت را برای آن فراهم کنند.
در جمعبندی نهایی، سال ۱۴۰۳ را میتوان آغاز فصلی نو در تامین مالی نوآوری ایران قلمداد کرد؛ فصلی که در آن بازیگران متنوعتری به میدان آمدهاند، جامعه سرمایهگذاری خطرپذیر بلوغ بیشتری یافته و مشارکت عمومی در حمایت از فناوری گسترش یافته است. این دستاوردها هرچند کوچک در مقیاس جهانی، اما برای اقتصاد ایران حائز اهمیت است، چرا که نطفههای اقتصاد آینده در دل همین استارتاپها بسته میشود. واقعیت آن است که ایران برای فائق آمدن بر مشکلات ساختاری خود از نفتمحوری گرفته تا بهرهوری پایین چارهای جز تکیه بر دانش، نوآوری و نسل جدید کارآفرینان ندارد. بر این اساس تقویت زیستبوم نوآوری یک ضرورت استراتژیک است. آینه ۱۴۰۳ نشان داد که علیرغم همه تنگناها، این زیستبوم توان رشد و بالندگی را دارد. اگر موانع را از پیش پای نوآوران برداشته شود، میتوان امیدوار بود که در سالهای آتی، تصویری که این آینه از اقتصاد ایران بازتاب میدهد روشنتر، پربارتر و الهامبخشتر باشد.
گزارش کامل سالانه انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر ایران را از اینجا بخوانید
