همه منتظر بودند تا با پایان جنگ 12 روزه اختلالات GPS رفع شود اما این مهم تاکنون تحقق نیافته است.در هفتههای گذشته، اختلالات گسترده در سامانه موقعیتیابی جهانی (GPS) در ایران، نه تنها کاربران عادی را با سردرگمی مواجه کرده، بلکه ضربهای سنگین به اقتصاد دیجیتال کشور وارد آورده است. این اختلالها که از دوره درگیریهای اخیر با رژیم صهیونیستی آغاز شده و با وجود آتشبس نیز ادامه یافتهاند، به گفته مقامهای رسمی دلایل امنیتی داشتهاند. اما تداوم آنها حالا از یک چالش امنیتی، به بحرانی اقتصادی بدل شده که بدون راهحل سریع و کارآمد، پیامدهای بلندمدتی در پی خواهد داشت.
از امنیت تا سردرگمی روزمره
در شرایط بحرانی، ایجاد اختلال در GPS اقدامی رایج برای محافظت از مراکز حساس نظامی و اطلاعاتی به شمار میآید. در مواردی نظیر جنگهای هند و پاکستان، یا در عراق، اختلالهای هدفمند مشابهی اعمال شده است. در ایران نیز، مقامات امنیتی و فناوری این محدودیت را اقدامی برای جلوگیری از نفوذ و ردیابی دشمنان از طریق سیستمهای آمریکایی توصیف کردهاند.
با این حال، حالا که چند هفته از پایان درگیریها گذشته، استمرار این اختلال به معضلی برای زندگی روزمره شهروندان و عملکرد طبیعی کسبوکارها بدل شده است. اختلال در عملکرد اپلیکیشنهای مسیریاب نظیر «نشان»، «بلد» و «ویز»، موجب بروز خطا در مسیرها، ثبت نادرست موقعیتها و تأخیرهای گسترده در حملونقل شهری و بینشهری شده است.
در شرایط بحرانی، ایجاد اختلال در GPS اقدامی رایج برای محافظت از مراکز حساس نظامی و اطلاعاتی به شمار میآید
اقتصاد دیجیتال در تیررس اختلال
آنچه در نگاه اول یک اختلال فنی یا محدودیت موقت بهنظر میرسید، اکنون ابعادی بهمراتب فراتر یافته است. به گفته حسام آرمندهی، رئیس هیئتمدیره هلدینگ هزاردستان، تنها اگر سه درصد مسیرها دچار خطای مسیریابی شوند، روزانه حدود ۴ میلیون لیتر مصرف مازاد بنزین در کشور رقم میخورد. این میزان مصرف اضافه، با در نظر گرفتن قیمت واردات، سالانه حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان زیان مستقیم به اقتصاد وارد میکند.این تنها بخش آشکار ماجراست. خسارات غیرمستقیم، شامل کاهش بهرهوری در زنجیره لجستیک، تأخیر در حملونقل شهری و بینشهری، اختلال در هوانوردی، حملونقل دریایی، کشاورزی هوشمند و سایر سرویسهای مبتنی بر GPS، هنوز به این برآورد افزوده نشدهاند.
آرمندهی در یادداشتی هشدار داد که «اختلال GPS سالانه معادل یکششم پول بلوکهشده ایران در کره جنوبی به کشور خسارت وارد میکند». او این پدیده را نه یک اختلال فنی، بلکه یک تهدید اقتصادی و ملی دانست که مستقیماً جیب شهروندان را هدف قرار میدهد.
در حوزه کسبوکارهای دیجیتال، بیشترین آسیب متوجه رانندگان پلتفرمهای تاکسی اینترنتی و پیکهای موتوری بوده است. اشتباه در مکانیابی باعث نارضایتی مشتریان، کاهش درآمد و حتی جریمه برای رانندگان شده است. برخی بیماران نیز به دلیل تأخیر در رسیدن آمبولانسها، با مشکلات درمانی مواجه شدهاند.در کسبوکارهای آنلاین، تأخیر در ارسال کالاها، کاهش دقت در ثبت آدرس، و افزایش نرخ لغو سفارشها از تبعات مشهود این بحران بوده است. به بیان دیگر، اختلال در GPS زنجیرهای از ناکارآمدیها را در خدمات روزمره شهری و آنلاین پدید آورده که مستقیماً بر رضایت مشتری و درآمد کسبوکارها تأثیر منفی دارد.
جواد حسینپور، کارشناس امنیت سایبری پیشنهاد میکند که ایران یا باید با سرعت بیشتری سامانه بومی خود را توسعه دهد یا از سامانه چینی بیدو به طور موقت استفاده کند.
به گفته حسینپور، در جریان حملات اخیر، عملیاتهایی توسط پهپادها و هوش مصنوعی با استفاده از دادههای GPS انجام شد که دسترسی به این اطلاعات حساس، به دشمن برتری تاکتیکی داده است. از سوی دیگر، نبود جایگزین بومی باعث شده تا در صورت قطع GPS، شهروندان عادی و کسبوکارها نیز آسیب ببینند.
آرمندهی در یادداشتی هشدار داد که «اختلال GPS سالانه معادل یکششم پول بلوکهشده ایران در کره جنوبی به کشور خسارت وارد میکند». او این پدیده را نه یک اختلال فنی، بلکه یک تهدید اقتصادی و ملی دانست که مستقیماً جیب شهروندان را هدف قرار میدهد.
پیامدهای فنی در سایر زیرساختها
یکی از تبعات کمتر شناختهشده این اختلال، تأثیر آن بر اینترنت نسل چهارم ثابت (TD-LTE) است. بر خلاف شبکههای FDD که ارسال و دریافت داده همزمان انجام میشود، در شبکههای TD-LTE زمانبندی دقیق اهمیت زیادی دارد. این زمانبندی از طریق سیگنالهای GPS انجام میگیرد و اختلال در این سیگنالها میتواند باعث قطعی یا افت شدید کیفیت در اینترنت شود.
در شرایطی که اینترنت و خدمات دیجیتال ستون فقرات بسیاری از فعالیتهای اقتصادی شدهاند، این اختلال دومینووار بر عملکرد بخشهای مختلف اقتصاد اثر میگذارد.
شفافیت و استقلال فناورانه
برای خروج از این وضعیت، کشور نیازمند دو اقدام کلیدی است: شفافسازی از سوی نهادهای مسئول و تسریع در توسعه زیرساختهای موقعیتیابی بومی. مقامهای ارتباطی باید با ارائه جدول زمانی دقیق برای رفع محدودیتها و تعریف اولویتبندی در دسترسی به GPS، بخشی از اعتماد عمومی را بازسازی کنند.از سوی دیگر، سرمایهگذاری در حوزه ماهوارهها و همکاری فناورانه با کشورهایی نظیر چین میتواند دستکم در میانمدت وابستگی به GPS آمریکایی را کاهش دهد. همانطور که بسیاری از کشورها به سمت بومیسازی سیستمهای راهبری خود رفتهاند، ایران نیز برای حفظ امنیت، ثبات اقتصادی و استقلال دیجیتال، چارهای جز حرکت در این مسیر ندارد.اختلال در GPS بیش از آنکه یک مشکل تکنولوژیک زودگذر باشد، نشانهای از یک ضعف زیرساختی استراتژیک است. تداوم این وضعیت، میتواند باعث تشدید مشکلات اقتصادی، اختلال در زندگی روزمره و کاهش اعتماد عمومی به زیرساختهای دیجیتال شود. اگرچه دغدغههای امنیتی قابلدرک است، اما در غیاب راهکارهای جایگزین و شفافیت عملکردی، این بحران میتواند به یکی از جدیترین چالشهای اقتصاد دیجیتال ایران در دهه آینده تبدیل شود.
