ثنا روغنی – رویداد امروز: در پی انتشار خبر آغاز مذاکرات میان وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات جمهوری اسلامی ایران با مدیران تلگرام، فضای رسانهای و مجازی کشور بار دیگر با گمانهزنیهایی درباره امکان بازگشایی این پلتفرم مواجه شده است. طبق اعلام منابع رسمی، این مذاکرات بر اساس مصوبه شورای عالی فضای مجازی و در چارچوب مجموعهای از شروط مشخص صورت میگیرد.
تلگرام در سالهای میانی دهه ۱۳۹۰ با ورود رسمی خود به فضای ارتباطی ایران، خیلی زود به یکی از محبوبترین پیامرسان کشور تبدیل شد. قابلیتهای فنی، سرعت بالا، رابط کاربری ساده و فارسیسازی مناسب موجب شد تا بخش بزرگی از کاربران اینترنتی کشور به این اپلیکیشن مهاجرت کنند.
بر اساس آمار غیر رسمی تا پیش از فیلترینگ رسمی در سال ۱۳۹۷، بیش از ۴۰ میلیون کاربر ایرانی از تلگرام استفاده میکردند. این پیامرسان با ارائه امکان ایجاد کانالها و گروههای عمومی بستری کمسابقه برای اطلاعرسانی، تبادل نظر و حتی فعالیتهای اقتصادی فراهم آورد.
کسبوکارهای خرد، فروشگاههای آنلاین، رسانهها و فعالان اجتماعی به سرعت از امکانات آن بهرهبرداری کردند. حضور چشمگیر محتوای فارسی در تلگرام نیز، آن را از سایر اپلیکیشنهای خارجی متمایز ساخت.
فیلترینگ تدریجی و تبدیل به یک بحران ارتباطی
نقطه عطف ماجرای تلگرام، اعتراضات دیماه ۱۳۹۶ بود. در این دوره و بنا به دلایل امنیتی، دسترسی به این پیامرسان برای مدتی محدود شد. با فروکش کردن اعتراضات، دسترسی مجدداً برقرار شد، اما حساسیتها نسبت به نقش تلگرام در سازماندهی اجتماعی و اطلاعرسانی کاربران افزایش یافت. در فروردین ۱۳۹۷، مقامات رسمی بهصراحت اعلام کردند که تلگرام بهزودی فیلتر خواهد شد.
استناد آنها به ضرورت حفظ امنیت ملی، مقابله با انحصار پلتفرمهای خارجی و حمایت از پیامرسانهای داخلی بود. نهایتاً در تاریخ دهم اردیبهشت ۱۳۹۷ با صدور حکم قضایی، دستور فیلتر دائمی تلگرام صادر شد و تمامی ارائهدهندگان خدمات اینترنتی موظف شدند دسترسی به این پلتفرم را بهطور کامل مسدود کنند.
با وجود این دستور، درصد بالایی از کاربران با استفاده از ابزارهای فیلترشکن، همچنان به تلگرام دسترسی داشتند. این وضعیت موجب شد که فیلترینگ تلگرام عملاً اثربخشی کامل خود را از دست بدهد، هرچند دسترسی کاربران عادی یا کسبوکارهایی که توان استفاده از ابزارهای دور زدن فیلتر را نداشتند، بهشدت محدود شد.
ممنوع اما همیشه در دسترس
پس از فیلتر شدن تلگرام، تلاشهایی برای جایگزینی آن با پیامرسانهای داخلی مانند سروش، بله و آیگپ انجام شد. همچنین نسخههای بومیشدهای از تلگرام تحت عنوان تلگرام طلایی و هاتگرام به بازار عرضه شدند که در عمل همچون نسخه اصلی عمل میکردند ولی زیر نظر نهادهای داخلی بودند.
این اقدامات هرچند در مقطعی با استقبال نسبی مواجه شد، اما تلگرام همچنان محبوب بود. با گذر زمان، استفاده از فیلترشکن و نسخههای اصلی تلگرام مجدداً فراگیر شد و پلتفرم فیلترشده، عملاً به حیات خود ادامه داد.
تصمیم جدید؛ مذاکرات برای بازگشت رسمی
در چند روز اخیر منابع خبری از آغاز مذاکرات رسمی میان وزارت ارتباطات و تلگرام خبر دادند. طبق گزارشهای منتشر شده، این مذاکرات در چارچوب مصوبه شورای عالی فضای مجازی صورت میگیرد که در آن شش شرط اصلی برای بازگشایی پلتفرمهای فیلترشده تعیین شده است.
این شروط عبارتاند از افزایش سرمایه اجتماعی و رضایت مردم، تقویت حکمرانی قانونمند، تأمین امنیت روانی جامعه، رعایت الزامات امنیت ملی، حفظ استقلال کشور و عدم آسیب به پلتفرمهای داخلی.
علاوه بر این شروط کلان، موارد مشخصتری نیز به تلگرام ابلاغ شده است.
حذف محتوای تحریکآمیز قومیتی، همکاری با دستگاه قضایی کشور، حذف محتوای گزارششده توسط کاربران ایرانی، مسدودسازی کانالها یا کاربرانی که محتوای تروریستی یا ضد امنیت ملی منتشر میکنند و تعهد به عدم ارائه اطلاعات کاربران ایرانی به سرویسهای اطلاعاتی بیگانه از جمله این شروط است.
طبق اعلام مسئولان، در صورتی که تلگرام این شروط را بپذیرد، روند بازگشایی رسمی آن در دستور کار قرار خواهد گرفت. مذاکرات با چند پلتفرم خارجی دیگر نیز در جریان است.
ملاحظات حاکمیتی، امنیتی و اجتماعی در بازگشت تلگرام
بازگشت احتمالی تلگرام به فضای رسمی کشور صرفاً یک تصمیم فنی یا اقتصادی نیست این تصمیم دارای ابعاد مختلفی است. از منظر امنیت ملی، نگرانی اصلی استفاده از پلتفرمهای خارجی برای سازماندهی اعتراضات یا نشر محتوای مخل امنیت است. به همین دلیل، نهادهای تصمیمگیر بر توانایی کنترل و مدیریت محتوا تأکید دارند.
از منظر حکمرانی داده، موضوع حفاظت از اطلاعات کاربران ایرانی و عدم افشای آن به دولتهای خارجی، محور اصلی مذاکرات است. همچنین، برخی تحلیلگران معتقدند بازگشایی رسمی تلگرام میتواند به احیای سرمایه اجتماعی و افزایش رضایت عمومی، بهویژه در میان نسل جوان منجر شود.
آمار رسمی استفاده از فیلترشکن در ایران
آمارهای متعدد نشان میدهد که درصد بالایی از کاربران ایرانی برای دسترسی به تلگرام و سایر سایتهای فیلترشده، به استفاده از فیلترشکن و VPN روی آوردهاند. بر اساس نظرسنجیهای رسمی، حدود ۷۱ تا ۸۶ درصد کاربران اینترنت در ایران از ابزارهای دور زدن فیلترینگ استفاده میکنند.
در میان جوانان زیر ۳۰ سال، این رقم حتی تا ۹۳ درصد نیز گزارش شده است. تخمین زده میشود که بازار فیلترشکنها در ایران گردش مالی سالانهای معادل ۵ هزار میلیارد تومان دارد. این آمارها نشان میدهد که فیلترینگ نهتنها مانع دسترسی عمومی نشده، از سویی باعث شکلگیری بازاری زیرزمینی، ناایمن و پرهزینه برای کاربران شده است.
تأثیر رفع فیلتر تلگرام بر کسبوکارهای مجازی
تلگرام پیش از فیلترینگ، بستری گسترده برای کسبوکارهای مجازی، تبلیغات، فروش آنلاین، آموزش، مشاوره و خدمات گسترده بود. هزاران فروشگاه و فعال اقتصادی از طریق کانالها و گروههای تلگرامی با مشتریان خود در ارتباط بودند. با اعمال فیلتر، فعالیت بسیاری از این کسبوکارها مختل شد.
حتی آن دسته از کسبوکارهایی که توانستند فعالیت خود را ادامه دهند، با مشکلات متعددی همچون ریزش مخاطب، کاهش اعتماد مشتری، اختلال در خدمات پرداخت و افزایش هزینههای بازاریابی روبهرو شدند. در صورت رفع فیلتر رسمی تلگرام، کسبوکارهای آنلاین دوباره میتوانند در فضایی شفافتر و در دسترستر فعالیت کنند.
امکان تبلیغات گسترده، ارائه خدمات پشتیبانی، انجام پرداختهای آسان و حفظ ارتباط پایدار با مخاطبان میتواند موجب جهش دوباره بسیاری از مشاغل اینترنتی شود. این امر بهویژه برای کسبوکارهای خرد، خانگی و آموزشمحور که وابستگی زیادی به شبکههای اجتماعی دارند، اهمیت بالایی خواهد داشت.
بازگشایی احتمالی تلگرام، اگر با رعایت ملاحظات امنیتی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی انجام شود، میتواند تحولی مثبت در فضای مجازی کشور ایجاد کند. این بازگشایی هم به کاربران امکان دسترسی آزادتر به اطلاعات و ارتباطات خواهد داد، هم به کسبوکارهای دیجیتال نیز نفس تازهای خواهد بخشید.
با این حال، اجرای دقیق و منصفانه شروط، مدیریت درست روند بازگشایی و حفظ توازن میان پلتفرمهای داخلی و خارجی، چالشهای اصلی پیش روی تصمیمگیران است. آینده این مذاکرات، آزمونی برای توان حکمرانی دیجیتال در ایران به شمار میرود.
در روزهایی که بار دیگر زمزمههایی از احتمال بازگشایی تلگرام به گوش میرسد، چشم بسیاری از فعالان حوزه کسبوکارهای مجازی به تصمیمات نهایی وزارت ارتباطات و شورای عالی فضای مجازی دوخته شده است. تلگرام، که در سالهای میانی دهه نود به ستون فقرات اقتصاد دیجیتال خرد در ایران تبدیل شده بود، با فیلتر شدن در سال ۱۳۹۷ ضربهای جدی به هزاران فروشگاه، کانال خدماتی و فعالیتهای مستقل وارد کرد.
اکنون، پس از سالها تلاش نافرجام برای جایگزینی آن، این پیامرسان بار دیگر به صدر اخبار بازگشته و نگاه صاحبان مشاغل آنلاین را به خود جلب کرده است. واقعیت این است که تلگرام به بستری برای ارتباط مستقیم با مشتری، عرضه محصولات، ارائه خدمات آموزشی و مشاورهای، و حتی راهاندازی برندهای شخصی تبدیل شده بود.
فیلتر شدن این پلتفرم، بسیاری از این مشاغل را با بحران ارتباطی مواجه کرد. برخی به پلتفرمهای داخلی مهاجرت کردند، اما ضعف زیرساختی، نبود امکانات کافی و عدم اعتماد کاربران باعث شد این کوچ دوام نیاورد. دیگران به فیلترشکنها متوسل شدند که با وجود کارکرد نسبی، هیچگاه نتوانست جایگزینی پایدار و بیدردسر برای حضور مستقیم و رسمی در تلگرام باشد.
در این میان، کسبوکارهای کوچک و خانگی بیشترین آسیب را دیدند. فروشندگان لباس، هنرمندان صنایعدستی، مربیان آموزشی، مشاوران، مترجمان و بسیاری از فعالان مستقل، که سرمایهای برای راهاندازی وبسایت یا تبلیغات گسترده نداشتند، از طریق تلگرام با مخاطبان خود در ارتباط بودند.
فیلترینگ، این مسیر ساده و کمهزینه را مسدود کرد و بسیاری از آنها به مرور از گردونه رقابت حذف شدند یا فعالیتشان را محدود کردند. اکنون، پس از گذشت نزدیک به هفت سال، مذاکرات جدید با تلگرام، روزنهای از امید را برای این بخش از جامعه اقتصادی باز کرده است.
اگر این مذاکرات به نتیجه برسد و تلگرام با رعایت چارچوبهای تعیینشده به فضای رسمی کشور بازگردد، میتوان انتظار داشت که رونق دوبارهای در بخش تجارت آنلاین، بهویژه در سطوح خرد و متوسط، شکل بگیرد. بازگشت اعتماد عمومی، افزایش قابلیت تبلیغات هدفمند، ارائه خدمات پشتیبانی، سهولت در پرداخت و مهمتر از همه، دسترسی بدون فیلتر مشتریان، عواملی هستند که میتوانند چرخ بخشی از اقتصاد دیجیتال را دوباره به حرکت درآورند.
با این حال، این امیدواری با تردیدهایی نیز همراه است. نگرانیهایی از نوع بازگشت تلگرام، سطح کنترلهای داخلی، حفظ حریم خصوصی کاربران و احتمال تبعیض میان پلتفرمهای داخلی و خارجی وجود دارد. برای آنکه رفع فیلتر تلگرام به نفع اقتصاد دیجیتال تمام شود، دولت باید شفاف عمل کند، سیاستگذاری منصفانهای داشته باشد و زیرساختهایی فراهم کند که فعالیت سالم، رقابتی و آزاد در بسترهای مجازی ممکن باشد.
کسبوکارهای آنلاین، امروز بیش از همیشه نیازمند فضای ارتباطی پایدار، آزاد و مطمئن هستند. در روزگاری که اینترنت و فناوری، نبض اقتصادهای مدرن را در دست گرفتهاند، تصمیمهای مرتبط با پلتفرمهایی چون تلگرام، تعیینکننده مسیر توسعه اقتصاد دیجیتال کشور خواهد بود.
