ثنا روغنی-رویداد امروز: گزارش تازه «آژانس بینالمللی انرژی» تصویری جامع از روندهای نوآوری در حوزه انرژی ارائه کرده است. این گزارش نه تنها برای دولتها و دانشگاهها اهمیت دارد، بلکه برای استارتاپها، سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی نیز یک نقشه راه محسوب میشود.
مرور یافتههای آن نشان میدهد که دنیای انرژی با شتابی بیسابقه در حال تغییر است؛ اما ایران در میانه این تحولات جهانی همچنان با چالش ناترازی انرژی، محدودیت سرمایهگذاری و فشار بر کسبوکارها دست و پنجه نرم میکند.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش خود تأکید میکند که رسیدن به هدف «انتشار خالص صفر» بدون نوآوری ممکن نیست. بسیاری از فناوریهای موردنیاز هنوز در مقیاس تجاری اثبات نشدهاند. در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نیز سرمایهگذاری خطرپذیر انرژی بیش از ۲۰ درصد کاهش یافت.
این چالش جهانی برای ایران اهمیت دوچندان دارد؛ چرا که اقتصاد کشور به شدت به انرژی متکی است و عدم نوآوری در این حوزه به معنای تشدید بحران ناترازی انرژی خواهد بود؛ بحرانی که هم اکنون صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و حتی کسبوکارهای کوچک خدماتی را تحت تأثیر قرار داده است.
تغییر چشمانداز جهانی نوآوری
طبق آمار IEA، چین از سال ۲۰۲۱ از ژاپن و آمریکا پیشی گرفته و به بزرگترین ثبتکننده اختراعات انرژی تبدیل شده است. بیش از ۹۵ درصد از ثبت اختراعات این کشور در ۲۰۲۲ به فناوریهای کمانتشار مربوط میشود.
این روند نشان میدهد که کشورهای آسیایی در حال سبقت گرفتن از غرب هستند. برای ایران که از نظر جغرافیایی در قلب منطقه قرار دارد، عقب ماندن از چنین موجی میتواند پیامدهای سنگینی بر رقابتپذیری صنایع داشته باشد.
افزایش بودجه عمومی و شرکتی
گزارش میگوید که هزینههای عمومی و شرکتی تحقیق و توسعه (R&D) انرژی سالانه ۶ درصد رشد داشته و تنها در ۲۰۲۴ بیش از ۵۰ میلیارد دلار سرمایه دولتی در جهان صرف شده است.
اما در ایران بخش بزرگی از بودجه پژوهشی به دلیل محدودیتهای مالی یا بروکراسی به پروژههای غیرکاربردی اختصاص مییابد. همین موضوع موجب شده استارتاپهای انرژی کمتر مجال رشد پیدا کنند و در نهایت بخش خصوصی عطای سرمایهگذاری در این حوزه را به لقایش ببخشد.
پیشرفتهای فناورانه چشمگیر ۲۰۲۴
گزارش IEA به چند دستاورد مهم اشاره میکند:
- رکوردشکنی در بازده سیستمهای خنککننده حالت جامد
- محصورسازی پلاسمای همجوشی هستهای به مدت ۲۰ دقیقه
- نمونه اولیه باتری حالت جامد خودرو با قابلیت شارژ ۹ دقیقهای
این نوآوریها میتواند صنعت انرژی را متحول کند. اما پرسش اساسی برای ایران این است: آیا صنایع کشور امکان دسترسی به این فناوریها و بومیسازی آنها را خواهند داشت؟
مسابقه برای اولینها
آژانس ۱۸ «مسابقه تا اولینها» را معرفی کرده است؛ از نخستین ساختمان خنکشده با تهویه مطبوع حالت جامد گرفته تا نخستین پرواز بدون کربن و تولید آمونیاک کمانرژی.این مسابقه جهانی یادآور شکاف عمیق بین ایران و جهان است.
در حالی که صنایع دنیا برای دستیابی به «اولینها» رقابت میکنند، بسیاری از کارخانههای ایرانی با خاموشیهای اجباری یا کمبود گاز مواجهاند و گاهی حتی از تأمین انرژی پایدار برای ادامه تولید باز میمانند.
سرمایهگذاری خطرپذیر و استارتاپهای انرژی
از ۲۰۱۵ تاکنون ۲۳۰ میلیارد دلار سرمایه به استارتاپهای انرژی در جهان تزریق شده است. پیشبینی میشود بازار فناوریهای کمانتشار کلیدی تا ۱۰ سال آینده بیش از ۲ تریلیون دلار ارزش داشته باشد. در ایران اما سرمایهگذاری خطرپذیر در انرژی هنوز مفهومی نوپا است. به دلیل نااطمینانی سیاستی و نبود حمایت دولتی، بسیاری از استارتاپها در همان مراحل ابتدایی شکست میخورند.
هوش مصنوعی؛ شتابدهنده نوآوری انرژی
یکی از نکات برجسته گزارش، رشد سریع کاربرد هوش مصنوعی است. AI زمان کشف مواد جدید انرژی مانند کاتدها و الکترودها را کاهش داده و سرمایهگذاری خطرپذیر در این حوزه در ۲۰۲۴ دو برابر شده است. اما در ایران، نبود زیرساخت دادهای و محدودیت در دسترسی به ابررایانهها، استفاده از AI در انرژی را به یک آرزو بدل کرده است. این شکاف فناورانه به معنای عقبماندگی بیشتر در آینده است.
در جهان ۵۸۰ پروژه نمایشی انرژی در حال اجراست که مجموعاً ۶۰ میلیارد دلار بودجه جذب کردهاند. این پروژهها به منزله پل میان پژوهش و تجاریسازی عمل میکنند. ایران اما به دلیل تحریمها و نبود همکاری بینالمللی، کمتر در چنین پروژههایی حضور دارد. نتیجه آن، عقبماندگی در یادگیری فناورانه و عدم دسترسی به بازارهای صادراتی برای محصولات نوآورانه است.
بحران ناترازی انرژی در ایران
ناترازی انرژی در ایران به یکی از جدیترین موانع رشد اقتصادی بدل شده است. صنایع بزرگ با محدودیت برق و گاز روبهرو هستند و استارتاپهای فناور نیز به دلیل نبود حمایت، امکان رشد ندارند. حتی کسبوکارهای خدماتی در حوزه فناوری اطلاعات، بارها به دلیل قطعی برق متضرر شدهاند.
این شرایط در حالی است که جهان به سرعت در حال حرکت به سمت اقتصاد کمکربن است و فرصتهای بزرگی برای صادرکنندگان فناوریهای نوین انرژی فراهم میشود.
ده اولویت سیاستی IEA؛ نسخهای برای ایران؟
IEA در پایان گزارش خود ۱۰ اولویت سیاستی را برای سال آینده پیشنهاد میکند:
- افزایش بودجه R&D عمومی،تضمین ثبات حمایت در چرخههای اقتصادی،همکاری بینالمللی در پروژههای بزرگ
- حمایت از دادههای آموزشی برای AI،دسترسی به آزمایشگاههای زنده،کاهش بروکراسی،حمایت متناسب با هر فناوری
- تقویت نوآوری در اقتصادهای نوظهور،افزایش بهرهوری سرمایهگذاریهای عمومی و ایجاد بازار مطمئن برای محصولات نوآورانه
اگرچه این توصیهها برای همه کشورها مطرح شده، اما میتواند نقشه راهی برای سیاستگذاران ایرانی باشد. بهویژه بندهای مربوط به کاهش بروکراسی و ایجاد بازار مطمئن، که دو مانع اصلی استارتاپها و صنایع انرژی در ایران است.
ضرورت بازنگری در سیاستهای انرژی ایران
گزارش آژانس بینالمللی انرژی بار دیگر نشان میدهد که آینده اقتصاد جهانی در گرو نوآوریهای انرژی است. کشورهایی که زودتر به این مسیر وارد شوند، نه تنها بحران انرژی را مدیریت میکنند، بلکه فرصتهای اقتصادی عظیمی به دست خواهند آورد.
اما ایران همچنان درگیر ناترازی انرژی، عدم سرمایهگذاری کافی در R&D و غیبت در همکاریهای بینالمللی است. این شرایط نه تنها مانع رشد اقتصادی میشود، بلکه فرصتهای شغلی و مزیتهای رقابتی کشور را تهدید میکند.
برای عبور از این وضعیت، نیاز به یک تحول سیاستی جدی وجود دارد: حمایت واقعی از نوآوری، رفع موانع سرمایهگذاری، ورود به همکاریهای فناورانه بینالمللی و البته مدیریت شفاف منابع انرژی. تنها در این صورت است که کسبوکارهای ایرانی میتوانند از فرصتهای نوآوری انرژی بهرهمند شوند، نه اینکه قربانی ناترازی آن باشند.
