گزارش انتخاب رشته جابویژن ۱۴۰۴ با بررسی بیش از پانصد هزار رزومه، چهل هزار نظرسنجی و سه هزار کدرشته، تصویری دقیق از وضعیت تحصیلی و شغلی دانشآموختگان ایرانی ترسیم کرده است. یافتهها نشان میدهد بیش از شصت درصد فارغالتحصیلان از رشته یا دانشگاه خود ناراضیاند؛ نارضایتیای که ریشه آن در شکاف عمیق میان آموزش عالی و بازار کار، درآمدهای ناکافی و کمبود امکانات دانشگاهی نهفته است.
مطابق دادههای جابویژن، شش نفر از هر ده فارغالتحصیل صراحتاً اعلام کردهاند که اگر به گذشته بازگردند، رشته یا دانشگاه دیگری را انتخاب میکنند. نبود بازار کار برای رشته با ۵۷ درصد، عدم تسهیل ورود به بازار کار توسط دانشگاهها با ۳۴ درصد، درآمد پایین در سالهای ابتدایی فعالیت شغلی با ۳۸ درصد و ضعف امکانات رفاهی و آموزشی با ۲۰ درصد، مهمترین دلایل این نارضایتی معرفی شدهاند. بررسیها همچنین نشان میدهد افراد بیکار دو و نیم برابر بیش از شاغلان مرتبط با رشته خود، از تحصیلات دانشگاهی ناراضی هستند.
پنج سناریوی نارضایتی تحصیلی
این گزارش پنج سناریوی اصلی نارضایتی را شناسایی کرده است. نخست آنکه بسیاری از دانشآموختگان به دلیل نبود فرصتهای شغلی مرتبط، ناچار به اشتغال در مشاغل غیرمرتبط شدهاند. دوم، افراد شاغل رضایت بیشتری نسبت به بیکاران دارند و این تفاوت وضعیت شغلی بر میزان رضایت اثر مستقیم گذاشته است. سوم، کسانی که به دلیل شرایط بازار کار به فعالیت در رشتهای غیرمرتبط کشانده شدهاند، نارضایتی بالاتری را تجربه میکنند.
چهارم، رابطه مستقیمی میان درآمد و رضایت تحصیلی وجود دارد؛ به این معنا که با افزایش سطح درآمد، میزان رضایت از انتخاب رشته و دانشگاه نیز افزایش مییابد. و در نهایت، اکثریت افرادی که از انتخاب خود ناراضیاند، گفتهاند اگر به گذشته بازگردند، رشتهای با بازار کار بهتر را انتخاب میکردند.
رشتههای برتر گروه ریاضی در سال ۱۴۰۴
رتبهبندی رشتهها در گروه ریاضی نشان از تغییرات قابلتوجهی دارد. فناوری اطلاعات و کامپیوتر که در سال گذشته در جایگاه چهارم قرار داشت، امسال به رتبه نخست صعود کرده است. مهندسی صنایع نیز از رتبه سوم به دوم ارتقا یافته و مهندسی برق در جایگاه سوم باقی مانده است. در مقابل، مهندسی مکانیک با دو پله نزول به رتبه چهارم سقوط کرده و حسابداری و مدیریت مالی به عنوان رشتهای تازهوارد، در رتبه پنجم جای گرفته است.
رشتههای برتر علوم انسانی
در گروه علوم انسانی نیز تغییرات معناداری دیده میشود. حسابداری و مدیریت مالی همچنان پرطرفدارترین و پردرآمدترین رشته معرفی شده و پس از آن رشته اقتصاد قرار دارد. مدیریت کسبوکار در رتبه سوم ایستاده و رشته حقوق جایگاه چهارم را به خود اختصاص داده است. روانشناسی، علوم اجتماعی و جامعهشناسی، علوم سیاسی و علوم تربیتی نیز به ترتیب در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند.
دانشگاههای برتر از نگاه بازار کار
در بخش دانشگاهها، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در صدر جدول ایستادهاند. این دانشگاهها بالاترین میزان رضایت فارغالتحصیلان و بهترین ارتباط را با بازار کار دارند. در سوی دیگر، برخی دانشگاههای استانی با وجود ظرفیت آموزشی گسترده، به دلیل ضعف در پیوند با صنعت و نرخ بیکاری بالای فارغالتحصیلان، در رتبههای پایینتر قرار گرفتهاند.
آمار کلیدی در یک نگاه
این گزارش بر پایه دادههای گستردهای شکل گرفته است: شصت درصد فارغالتحصیلان از رشته یا دانشگاه خود ناراضیاند و تنها ده درصد انتخابها به رضایت کامل منجر شده است. در تهیه گزارش بیش از چهل هزار نظرسنجی، پانصد هزار رزومه و سه هزار کدرشته مورد بررسی قرار گرفته تا تصویری جامع از وضعیت آموزش عالی کشور ارائه شود.
بحران مهارت و موج مهاجرت
یکی از یافتههای مهم این گزارش، شکاف مهارتها میان آموزش دانشگاهی و نیازهای بازار کار است. کارفرمایان از کمبود نیروی کار ماهر شکایت دارند، در حالی که فارغالتحصیلان از نبود فرصتهای شغلی مرتبط گلایه میکنند. در چنین شرایطی، بیش از هفتاد درصد دانشجویان و فارغالتحصیلان ایرانی تمایل به مهاجرت دارند. این پدیده که تا چندی پیش بیشتر محدود به نخبگان بود، اکنون به موجی فراگیر تبدیل شده و بخش وسیعی از دانشآموختگان عادی دانشگاهها را نیز شامل میشود.
دادهها نشان میدهند که حدود ۶۰ درصد از فارغالتحصیلان از رشته یا دانشگاهی که انتخاب کردهاند ناراضی هستند و اگر به گذشته برگردند، ترجیح میدهند رشتهای با بازار کار بهتر را انتخاب کنند. در این تحلیل، پنج سناریوی کلیدی مطرح شده است که به دلایل مختلف نارضایتی افراد پرداخته است.
نخستین سناریو به نبود بازار کار مناسب برای بسیاری از رشتهها اشاره دارد. بسیاری از افراد با وجود علاقه به رشته تحصیلی خود، در بازار کار با فرصتهای اندکی مواجه میشوند. در سناریوی دوم، مشخص شد افرادی که شغل مرتبط با رشته تحصیلی خود دارند، رضایت بیشتری از تحصیل خود نشان میدهند.
کسانی که به دلیل نبود فرصت شغلی مرتبط، ناچار به کار در حوزهای دیگر شدهاند، میزان نارضایتیشان به طور محسوسی بالاتر است. تحلیلها نشان میدهد که افرادی با درآمد بالاتر، رضایت تحصیلی بیشتری دارند و بخش زیادی از نارضایتیها به دلیل ضعف در چشمانداز مالی و شغلی شکل گرفته است.
در ادامه گزارش، از افراد ناراضی پرسیده شده اگر به گذشته بازگردند، چه رشتهای را انتخاب میکنند. پاسخها حاکی از گرایش بیشتر آنها به رشتههایی مانند کامپیوتر، فناوری اطلاعات، مدیریت مالی، حسابداری، پزشکی، دندانپزشکی، تجارت و بازرگانی است. یعنی رشتههایی که در حال حاضر تقاضای بیشتری در بازار کار دارند و فرصتهای شغلی مناسبی برایشان فراهم است.
مهمترین دلایل نارضایتی از رشته تحصیلی شامل نبود بازار کار برای رشته، عدم تطابق میان علاقه و توانایی فردی با رشته انتخابشده، و نبود چشمانداز شغلی مناسب هستند. از سوی دیگر، نارضایتی از دانشگاه نیز دلایل مشخصی دارد. مهمترین آنها عدم وجود شبکه ارتباطی حرفهای میان دانشگاه و صنعت، عدم حمایت دانشگاه از ورود دانشجو به بازار کار، ضعف در امکانات رفاهی، و پایین بودن کیفیت آموزشی و سطح علمی اساتید است.
فارغالتحصیلانی که در مشاغل مرتبط با رشته تحصیلی خود مشغولاند، به طور میانگین ۲.۵ برابر رضایت بیشتری نسبت به افرادی دارند که در شغلهای نامرتبط فعالیت میکنند. همچنین، وضعیت اشتغال تأثیر مستقیمی بر میزان رضایت دارد؛ افرادی که بیکار هستند بیشترین میزان نارضایتی را دارند و کسانی که در بخش خصوصی یا بهصورت خویشفرما مشغولاند، رضایت بیشتری نسبت به شاغلان دولتی دارند.
انتخاب رشته باید مبتنی بر شناخت صحیحی از بازار کار، آینده شغلی رشتهها و علاقه و توانمندیهای شخصی باشد. عدم توجه به این عوامل میتواند منجر به نارضایتی، سرخوردگی و حتی مهاجرت نیروی انسانی شود. بنابراین توصیه میشود دانشآموزان با آگاهی کامل، استفاده از مشاوره تخصصی، تحلیل دادهها و شناخت واقعبینانه از وضعیت اشتغال، نسبت به انتخاب رشته تحصیلی اقدام کنند.
راهکارها و پیشنهادها
جابویژن در پایان گزارش خود، مجموعهای از راهکارها را برای کاهش بحران ارائه داده است. بازنگری در برنامههای درسی و تقویت مهارتهای کاربردی، گسترش کارآموزیهای هدفمند و ارتباط مستقیم دانشجویان با صنعت، احیای نظام آموزش فنی و حرفهای و ارتقای جایگاه آن در کنار آموزش دانشگاهی، ایجاد دفاتر کاریابی و شبکهسازی میان فارغالتحصیلان و در نهایت تخصیص منابع مالی ویژه برای حمایت از دورههای مهارتآموزی و پژوهشهای کاربردی از جمله این پیشنهادهاست.
گزارش انتخاب رشته جابویژن ۱۴۰۴ تصویری روشن از وضعیت کنونی آموزش عالی و بازار کار کشور ارائه میدهد. این گزارش نشان میدهد انتخاب رشته و دانشگاه در ایران همچنان با چالشهای جدی مواجه است.
شکاف عمیق میان آموزش و بازار کار، نارضایتی گسترده دانشآموختگان و تمایل شدید به مهاجرت پیام روشنی برای سیاستگذاران و دانشگاهها دارد: اگر اصلاحات بنیادین در نظام آموزشی و پیوند آن با بازار کار صورت نگیرد، چرخه نارضایتی و مهاجرت ادامه خواهد یافت. آینده آموزش عالی در گرو انتخابهای آگاهانه و اصلاح ساختاری است؛ انتخابهایی که میتواند مسیر شغلی نسل جوان را تغییر دهد و آیندهای روشنتر برای اقتصاد کشور رقم بزند.
